Σήμερα η 3ης Δεκεμβρίου, είναι ημέρα αφιερωμένη στα Άτομα με Ειδικές Ανάγκες ή όπως αλλιώς αποκαλούνται Άτομα με Ειδικές Δεξιότητες…

Όπως και να έχει ζούμε σε μία εποχή μεγάλων κοινωνικών αλλαγών, όπου αντιλαμβανόμαστε διαφορετικά τις κοινωνικές ομάδες που τις διέπουν διαφορετικά χαρακτηριστικά .

Η Κατερίνα Πάσσα Κοινωνική Ψυχολόγος και Σύμβουλος Επικοινωνίας αναπτύσσει τις απόψεις της για το θέμα αυτό.

«Ταράσσει τοὺς ἀνθρώπους οὐ τὰ πράγματα,

ἀλλὰ τὰ περὶ τῶν πραγμάτων δόγματα»

εισαγωγή

Το θέμα της αναπηρίας αγγίζει πολλές πτυχές της ανθρώπινης ύπαρξης που ξεπερνούν το θεσμικό και νομικό πλαίσιο και τον αυτονόητο σεβασμό των δικαιωμάτων.

Αγγίζει θέματα ταυτότητας. Η αναπηρία συχνά γινόταν αντιληπτή ως ιδιότητα, εντούτοις είναι μια δυναμική κατάσταση, της οποίας τα εκάστοτε χαρακτηριστικά προσδιορίζονται από πολλούς παράγοντες (ατομικούς, περιβαλλοντικούς, κοινωνικούς, τεχνολογικούς).

Σήμερα, υπάρχουν αρκετά στερεότυπα, και η συναισθηματική προσέγγιση του θέματος δεν φαίνεται να έχει την δύναμη να αλλάξει τον τρόπο που αντιμετωπίζουμε την αναπηρία.

Αφού η αναπηρία δοκιμάζει τις αντοχές της ναρκισσιστικής μας πλευράς, μιας και η ίδια η ύπαρξή της «πληγώνει» την αντίληψη του ωραίου και του «άτρωτου» της ανθρώπινης ύπαρξης, ίσως η γνωστική διαδικασία κατανόησης του φόβου, που φαίνεται να προκαλεί στους μη έχοντες κάποια αναπηρία, να μας προσφέρει τελικά «την ευκαιρία να έρθουμε σε επαφή με την ευαλωτοτητά μας».

Αναρωτιόμαστε αν υπάρχει χώρος για την αναπηρία στη Διαφήμιση.

Είναι όμως η διαφήμιση που δεν «βλέπει» την αναπηρία, ή η «τέλεια» ακρωτηριασμένη εικόνα μας που δεν την χωρά;

Η συμφιλίωση με την ύπαρξη της αναπηρίας είναι τελικά ένα φιλοσοφικό ερώτημα, ή μια δοκιμασία ωριμότητας και αντοχής στο διαφορετικό που μας τρομάζει;

Ένας βολικός κύκλος αμοιβαίας κατανόησης.

Το ερώτημα αν υπάρχει χώρος για την αναπηρία στη διαφήμιση, εκ των πραγμάτων φαίνεται ουτοπικό.

Αυτό που η αρχαία Αθήνα άντεχε στη θεϊκή του διάσταση: τον Ήφαιστο, σήμερα, δεν το αντέχουμε στην καθημερινότητά μας. Εκτός, αν η μάρκα και το προϊόν έχουν πάρει τη θέση του Ολύμπου, ενός πολύ εύθραυστου Ολύμπου. Η σύγκριση είναι αφυπνιστική όχι για την αναπηρία, ούτε για την εικόνα της αναπηρίας, αλλά για μας, και την εικόνα του εαυτού μας.

Δεν είναι κακό που υπάρχουν πρότυπα, πάντα υπήρχαν. Είναι κακό αυτά τα πρότυπα, να διέπονται από μια ναρκισσιστική, εξωπραγματική και Προκρούστια λογική.

Θα ήταν εύκολο να κατηγορήσουμε τη διαφήμιση και βολικό παράλληλα, χωρίς να είναι και κατ΄ανάγκη άδικο.
Αφού η εικόνα των ατόμων με αναπηρία απουσιάζει παντελώς από το κάδρο, (χωρίς να είναι η μόνη).
Είναι γνωστό πως τα στερεότυπα ενισχύονται από την έλλειψη επαφής και εξοικείωσης ανάμεσα σε δύο ομάδες.
Η παρουσία ανθρώπων με αναπηρία στη διαφήμιση, δεν θα άλλαζε τα δεδομένα, θα βοηθούσε όμως σημαντικά στην εξοικείωση με την εικόνα της αναπηρίας, και αυτό θα ήταν χρήσιμο.

Μια απάντηση είναι πως δεν μπορεί η διαφήμιση να συνδέσει μια μάρκα ή ένα προϊόν με κάτι το οποίο γεννά αρνητικά συναισθήματα.
Θα απορριφθεί!
Ακούγεται απόλυτα λογικό και τα αποτελέσματα από παλαιότερη έρευνα του ΙΟΜ το 2007, η οποία το επιβεβαιώνει στο άκουσμα της λέξης «αναπηρία» κυριαρχούν τα αρνητικά συναισθήματα.

Είναι δεδομένο. ότι το θέμα της αναπηρίας προκαλεί αρνητικά συναισθήματα, στην καλύτερη των περιπτώσεων, αμηχανία. Αμηχανία η οποία εκφράζεται και από τις κατά καιρούς προσπάθειες μπολιάσματος του δημόσιου λόγου με «πολιτικά ορθούς» ορισμούς της αναπηρίας, αμφισβητούμενης όμως αποτελεσματικότητας στο πεδίο των διακρίσεων. Το σίγουρο είναι πως είτε πρόκειται για ΜΜΕ γενικά, και ακόμη περισσότερο για τη διαφήμιση η αναπηρία είναι στη χώρα του «ποτέ – ποτέ».
Με τη σύμπραξη του κοινού.

Μια βολική για όλους μας εξορία.

Μια έκφραση της επικοινωνίας που φαίνεται να έχει στο DNA της την ωραιοποίηση, μπορεί να κατέβει από το συννεφάκι της και να μιλήσει για ένα τόσο δύσκολο θέμα όπως η αναπηρία; να εντάξει στον τέλειο κόσμο της την εικόνα ανθρώπων με αναπηρία;

Η απάντηση είναι ναι! Σε όλες της μορφές,
Η Επικοινωνία είναι ένα πολύ δυνατό όπλο, η γνώση και η πειστικότητα δεν είναι κάτι που εξανεμίζεται μπροστά σε κάτι λίγο πιο περίπλοκο από το σχήμα «κατανάλωση – ευτυχία»

Η Επικοινωνία, έχει τη δυνατότητα να απευθύνεται σε πολλά επίπεδα, αρκεί να ξεφύγουμε από μια αδύναμη και εκ των πραγμάτων αναποτελεσματική προσέγγιση.

Δεν είναι λογικό, η Επικοινωνία, το εργαλείο που έχει κατηγορηθεί ως όπλο χειραγώγησης, μπροστά στην αναπηρία να μην βρίσκει άλλο δρόμο από αυτόν του οίκτου, της θλίψης, και των τύψεων, για να μιλήσει.

Είναι δεδομένο πως υπάρχει και άλλη άποψη, αρκεί κάποιος να την προβάλει, και αν όχι η διαφήμιση, ποιος;.
Ας επιχειρήσει να δει η ίδια:
α) την αναπηρία, ως μία κατάσταση ζωής,
β) τους ανθρώπους με αναπηρία, ως άντρες και γυναίκες όπως όλοι οι άλλοι.
Μπορεί, χωρίς να ξεφύγει από το ρόλο της.

Αν η διαφήμιση δεν έχει βρει τον τρόπο να μας μιλήσει, κι εμείς όμως -ως κοινότητα- δεν φαίνεται να έχουμε κρατήσει χώρο για την αναπηρία.
Ο κύκλος της συγκατάθεσης γι αυτό τον αποκλεισμό περνά και από μας, και τον κάνει να φαίνεται πολύ φυσικός, όχι επιθυμητός ούτε αποδεκτός, αλλά φυσικός, σχεδόν αυτονόητος.

Σκληρό πράγμα το αποκλεισμός, αν και όχι το χειρότερο. Πέρα και από τον αποκλεισμό των ατόμων με αναπηρία, έχουμε ενοχοποιήσει και την ψυχική διαταραχή, σε τέτοιο βαθμό που ως «κοινωνικός περίγυρος» να γινόμαστε παθογόνοι.
Να οδηγούμε ανθρώπους με ψυχική διαταραχή να βλέπουν ως “προνομιακή” τη θέση των ατόμων με κινητική αναπηρία, και τον οίκτο “καλύτερο” από την αυθαίρετη ταύτιση της ψυχικής διαταραχής με την επικινδυνότητα.

Σε μια διάλεξη του ο Serge Halimi , είχε είπε πως όταν δεν θέλουμε να κάνουμε κάτι, λέμε πως «πάντα έτσι ήταν» υπονοώντας βέβαια, ότι δεν μπορεί να γίνει αλλιώς.
Στην αντιμετώπιση της αναπηρίας, συχνά βλέπουμε μόνο τα θετικά σημεία της σημερινής κατάστασης σε σχέση με το παρελθόν, (σαν να μας κυνηγάει!) αποθεώνουμε, και πολλές φορές ωραιοποιούμε την εξέλιξή μας ως μια ευθύγραμμη πορεία, αγνοώντας τα σημεία που δεν μας βολεύουν

Ανατρέξαμε λοιπόν στα παραμύθια, «τη συσσωρευμένη εμπειρία μιας κοινωνίας, γιατί οι άνθρωποι ήθελαν να ανακαλούν για τους εαυτούς τους τη σοφία του παρελθόντος και να την μεταδίδουν στις μελλοντικές γενιές» (Μπρούνο Μπετελχαϊμ)

Και για έναν ακόμη λόγο: “Τα παραμύθια αντιπροσωπεύουν καταστάσεις πολιτισμού, αποτελούν κατά συνέπεια υλικό πλούσιο για τη διερεύνηση του λαϊκού αισθήματος απέναντι σε κοινωνικά προβλήματα και διαθέτει τα εχέγγυα της αξιοπιστίας και της ειλικρίνειας.”
Εκεί λοιπόν, χωρίς τη συνδρομή ειδικών και μακριά από το σημερινό επίπεδο πολιτισμού οι άνθρωποι -ίσως όχι με απόλυτη πολιτική ορθότητα- κατάφερναν να αντιμετωπίζουν τους φόβους τους για την αναπηρία χωρίς ωραιοποιήσεις και αφορισμούς: ως κομμάτι της ζωής.
Οι άνθρωποι αναγνώριζαν το φόβο που μπορεί να τους προκαλούσε η αναπηρία και τον αντιμετώπιζαν.

Και αναρωτιόμαστε: θα βοηθούσε σήμερα να αναγνωρίσουμε τους φόβους μας και να τους αντιμετωπίσουμε;

θα βοηθούσε τους ανθρώπους που βρίσκονται σε μια κατάσταση αναπηρίας;

Πιστεύουμε πως ναι.

Κυρίως όμως, θα βοηθούσε εμάς:

Γιατί «η αναπηρία μας δίνει την ευ-καιρία να έρθουμε σε επαφή με την ευαλωτότητά μας».
Αυτή ήταν η προτροπή της Julia Kristeva , προς το γαλλικό Υπ. Υγείας, σε μια διάλεξή της στο CNAM.

Η αντιμετώπιση των δικών μας φόβων, είναι που μας ωριμάζει και μας δυναμώνει και όχι η αποφυγή τους, είναι μια ευκαιρία για τον καθένα μας χωριστά αλλά και για το σύνολο της κοινωνίας μας.

Σήμερα, οφείλουμε να έχουμε μια άλλη προσέγγιση αφήνοντας έξω: «συναισθήματα σαπουνόπερας» όπως μου τα είχε χαρακτηρίσει κάποιος, ενοχικά σύνδρομα εύκολα αντιμετωπίσιμα, με κολακείες και ανέξοδες ωραιοποιήσεις, και να αντιμετωπίσουμε το φόβο που μας προκαλεί η αναπηρία.

Η διαφορετικότητα που τρομάζει είναι κάτι περισσότερο από θέμα πολιτείας και δεοντολογίας είναι δείκτης κουλτούρας, πολιτισμού και αντοχών μιας κοινωνίας ολόκληρης.

Αξίζει να επανεξετάσουμε «τα περι των πραγμάτων δόγματα» αν αναλογιστούμε τι δύναμη μπορεί να έχει μια κοινωνία που:
δεν μπορεί να δει καθαρά,
που δεν έχει την ψυχική δύναμη να αντέξει τους φόβους της,
και την γνωστική ικανότητα να τους επεξεργαστεί;

Μια κοινωνία εύθραυστη και φοβική, είναι τρομακτική, και δεν εκπληρώνει το ρόλο της.

Κατερίνα I. Πάσσα
Κοινωνική Ψυχολόγος
Σύμβουλος Επικοινωνίας

*Η παρούσα μελέτη διαβάστηκε στο 6ο Συνέδριο για Άτομα με Αναπηρία το 2009
Ευχαριστούμε την κα Πάσσα για την παραχώρηση της
Πηγή